Ἦθος  ἀσκήσεως

  Ὁ Μάρτιος εἶναι ἕνας μήνας πού «δέν λείπει» ποτέ ἀπό τή Σαρακοστή! Εἴτε μερικῶς εἴτε ἐξ ὁλοκλήρου, ὅπως συμβαίνει φέτος, οἱ ἡμέρες του ἀπο­τε­λοῦν πεδίο ἄσκησης καί πνευματικοῦ ἀγώνα, μέ τόν ὁποῖο ἡ Ἐκκλησία προε­τοιμάζει τά μέλη της γιά τόν μεγάλο ἑορτασμό τοῦ Πάσχα τοῦ Κυρίου, τῆς Σταυ­ρώσεως καί τῆς Ἀναστάσεώς του. Ἡ περίοδος αὐτή τῆς νηστείας εἶναι ἡ πρώτη καί ἀρχαιότερη πού θέσπισαν οἱ Πατέρες μας. Γιά ποιόν λόγο ὅμως συ­νέβη αὐ­τό; Πρόκειται ἁπλῶς γιά μία παλαιά παράδοση, μία τελετουργική ἔμφαση στήν ἑορτή ἤ ἀφορᾶ σέ κάτι βαθύτερο;

   Κατ’ ἀρχάς, γνωρίζουμε ὅτι τό Πάσχα ἦταν ἡ πρώτη ἐτήσια ἑορτή πού καθιερώθηκε στό ἑορτολόγιο τῆς Ἐκκλησίας, ἴσως ἀπό τήν ἐποχή ἀκόμη τῶν Ἀποστόλων. Ἀρχαῖοι Πατέρες καί συγγραφεῖς τῆς Ἐκκλησίας, ὅπως ὁ Εἰρηναῖος Λυῶνος (~200 μ.Χ.) καί ὁ Τερτυλλιανός (240 μ.Χ.), μαρτυροῦν ὅτι πολλοί χρι­στιανοί συνήθιζαν νά νηστεύουν μία ἤ δύο ἡμέρες πρό τῆς ἑορτῆς ἤ ἀκόμη καί ὁλόκληρη τήν ἑβδομάδα. Τό 325 μ.Χ. στόν 5ο κανόνα τῆς Α´ Οἰκουμενικῆς Συ­νόδου μνημονεύεται ἤδη ἡ «Τεσσαρακοστή» πρό τοῦ Πάσχα ὡς ἕνας καθιε­ρω­μένος θεσμός στήν ἐκκλησιαστική ζωή. Αὐτά σημαίνουν ὅτι εὐθύς ἐξαρχῆς οἱ χριστιανοί διατήρησαν τή μνήμη τῶν Παθῶν καί τῆς Ἀναστάσεως τοῦ Κυρίου στενά συνδεδεμένη μέ τή δική τους προσωπική μετοχή στήν ὑπέρτατη θυσία τοῦ Θεανθρώπου, τήν ὁποία ἐκδήλωσαν ἀρχικά μέ νηστεία.

   Ἡ ἰδιαίτερα ὀδυνηρή ἐμπειρία τῶν διωγμῶν, τότε πού ἡ ἰδιότητα τοῦ χρι­στιανοῦ στοίχιζε τήν ἴδια τή ζωή, ἔδωσε τήν ἀφορμή, ὥστε ἡ προσωπική κα­κο­πάθεια νά συνδεθεῖ στενά μέ τό Πάθος τοῦ Κυρίου. Οἱ μαθητές του μέ χαρά βάδιζαν στό μαρτύριο, μέ τό φρόνημα ὅτι ἔτσι συμμετέχουν στή θυσία, πού πρῶτος Ἐκεῖνος ὑπέστη. Ἦταν ἡ προσωπική τους θυσία εὐγνωμοσύνης γιά τή δική του ἀγάπη. Ἡ Ἐκκλησία ὀνόμασε τό μαρτύριο «ἄθληση» καί μνημονεύει μέχρι σήμερα τούς μάρτυρες ὡς θριαμβευτές «παλαισμάτων».

   Ὅταν ἐξέλιπε τό μαρτύριο τοῦ αἵματος, οἱ Πατέρες ἔβαλαν στή θέση του τό μαρτύριο τῆς συνειδήσεως, καθώς θεώρησαν ὅτι ἡ ζωή τῶν μαθη­τῶν τοῦ Χριστοῦ δέν μπορεῖ σέ καμιά περίπτωση νά εἶναι ἄνετη, ἀνέμελη καί τρυφηλή, ὅταν ὁ ἴδιος ὁ ἀρχηγός τῆς πίστεώς τους εἶναι Ἐσταυρωμένος. Ἔτσι οἱ ἔρημοι γέμισαν μοναστήρια καί ἀσκητές, οἱ ὁποῖοι ἑκούσια ὑπέβαλαν τόν ἑαυτό τους σέ ἐθελοντικό μαρτύριο.

   Μέσῳ τῆς ἐκκλησιαστικῆς ζωῆς ὅλοι οἱ χριστιανοί ἔγιναν συνειδητά συμ­μέτοχοι σέ αὐτή τήν ἄσκηση στό μέτρο τοῦ δυνατοῦ, καθώς μέ τή διδαχή καί τήν πνευματική καθοδήγηση οἱ Πατέρες καλλιέργησαν καί ἐμβάθυναν στήν ἔν­νοια τοῦ πνευματικοῦ ἀγώνα ὡς θεμελιώδους στοιχείου τῆς χριστιανικῆς ζωῆς, ὥστε νά ἀγκαλιάσει ὅλη τήν πνευματική ζωή. Μέ σημεῖο ἀναφορᾶς τήν ἑορτή τοῦ Πάσχα οἱ Πατέρες ἑστίασαν τήν προσοχή τους στήν προετοιμασία γιά τή συμμετοχή σέ αὐτήν. Ὅρισαν ἡ περίοδος νά περιλαμβάνει ἐκτός ἀπό τήν αὐ­στηρή ἀποχή ἀπό τροφές καί ἀποχή ἀπό τά πάθη καί τίς ἐμπαθεῖς συμπε­ρι­φο­ρές, ἐνδοσκόπηση καί αὐτογνωσία, καλλιέργεια κατάνυξης, συναίσθηση ἁμαρ­- τωλότητας καί μετάνοια, αἴσθηση ἀνεπάρκειας, ἐκζήτηση τοῦ θείου ἐλέους, ἀναζήτηση τοῦ θείου θελήματος, μελέτη καί ἐφαρμογή τῶν θείων ἐντολῶν.

   Γιά τήν παιδαγωγική σοφία, ὅμως, τῶν Πατέρων, τήν ἐμπνευσμένη καί φω­τισμένη ἀπό τό ἅγιο Πνεῦμα, τά παραπάνω δέν ἐξαντλήθηκαν σέ μία τε­λε­τουργική προετοιμασία γιά τήν ἑορτή. Ἀντίθετα, χρησιμοποιήθηκε ὡς μία πε­ρί­ο­δος πού συστηματικά καλλιεργεῖται ἡ ἐγκράτεια, γιά νά ἁπλωθεῖ τό περιε­χόμενό της σέ ὅλο τό ὑπόλοιπο ἔτος μέχρι τήν ἐπανάληψή του κατά τό ἑπόμενο λειτουργικό ἔτος. Ἡ Πασχάλια περίοδος περιλαμβάνει τόν κόπο τοῦ πνευ­μα­τι­κοῦ ἀγώνα (Τριώδιο καί Μ. Τεσσαρακοστή) καί μαζί προσφέρει τή χαρά τῆς νίκης τῆς Ἀναστάσεως (Πεντηκοστάριο). Μέ τόν τρόπο αὐτό ὁλόκληρη ἡ πνευ­ματική ζωή διαποτίζεται μέ τή σταυροαναστάσιμη ἐμπειρία τῆς ζωῆς τοῦ Κυ­ρί­ου στόν ἰσόβιο ἀγωνιστικό βηματισμό μας, μέ τήν ἐλπίδα νά ἀπο­λαύ­σουμε «ἐκτυπώ­τε­ρον» τά ἀγαθά δωρήματα τοῦ Ἀναστάντος.

  Σήμερα, ἐάν ὑπάρχει κάτι πού διακρίνει τήν Ὀρθοδοξία σέ ὅλο τόν χρι­στιανικό καί μή κόσμο, εἶναι τό σταθερό καί ἀταλάντευτο ἀσκητικό της ἦθος, πού διέπει τή χριστιανική βιοτή καί θέαση τοῦ κόσμου καί τῆς ζωῆς. Τό ἀσκητικό ἦθος εἶναι αὐτό πού ἐκπληρώνει τήν ἀποστολή τοῦ ἀνθρώπου στόν κόσμο ἀπό τή δημιουργία του ἀκόμη μέ τό «ἐργάζεσθαι καὶ φυλάσσειν» (Γέ 2,15) τόν πα­ρά­δεισο καί ἐναρ­μονίζεται μέ τόν τρόπο πού ὁ Θεός θέλει ἀπό τά παιδιά του νά τόν ἀγαποῦν, ὅπως ἀκριβῶς Ἐκεῖνος τά ἀγάπησε.

Ἀθανάσιος Γ. Παπαρνάκης

“Ἀπολύτρωσις”, Μάρτ. 2026