«Ποτέ δέν εἶναι ἀργά», ἐπαναλάμβανε συχνά. Ἡ φράση αὐτή ἔγινε τό σύμβολό της, ὁ κανόνας τῆς ζωῆς της. Τή φιλοτέχνησε μάλιστα σέ ἡμερολόγια, πού ζωγράφισε ἡ ἴδια καί τά ἀπέστειλε σέ φίλους της ὡς ἀναμνηστικό, λίγο πρίν ἀναχωρήσει γιά τή γειτονιά τῶν ἀγγέλων. Κι ἀπό κάτω: «Ἄννα Μελᾶ-Παπαδοπούλου, ἡ Μάνα»...
Ἡ μάνα τίνος; Ἡ μάνα τοῦ στρατιώτη, τοῦ φτωχοῦ, τοῦ ἀρρώστου, τοῦ ὀρφανοῦ, ἡ μάνα ὅλου τοῦ κόσμου. Τέτοια στάθηκε ἡ Ἄννα Μελᾶ-Παπαδοπούλου, ἀδελφή τοῦ μακεδονομάχου Παύλου Μελᾶ, πρότυπο καί κορύφωση τῆς φιλαλληλίας, πού ’φτασε ὥς τήν αὐταπάρνηση καί τήν αὐτοθυσία.
Τέταρτο ἀπό τά ἑφτά παιδιά τοῦ Μιχαήλ Μελᾶ καί τῆς Ἑλένης Βουτσινᾶ γεννήθηκε στή Μασσαλία τό 1871. Ὁ φιλότεχνος πατέρας της τήν ἐνθάρρυνε νά ἀναπτύξει τό ταλέντο της στή ζωγραφική, ἐνῶ ἀπό τήν εὐσεβῆ μητέρα της ἔμαθε νά ὑπηρετεῖ τόν πάσχοντα συνάνθρωπο. Εἴκοσι ἐτῶν παντρεύεται τόν Ἀπόστολο Παπαδόπουλο καί ἐγκαθίσταται μαζί του στό τσιφλίκι τῆς οἰκογένειάς του, στίς Ροβιές Εὐβοίας.
Ἀπό τήν ἀρχή τῆς ἐγκατάστασής της στήν Εὔβοια συγκλονίζεται ἀπό τίς δυσκολίες τῶν ἀνθρώπων τῆς ὑπαίθρου καί περνᾶ στή δράση. Πολύ συχνά, μάλιστα, διέθετε τά χρήματα τοῦ συζύγου της, γιά νά τούς ἐνισχύσει οἰκονομικά. Στίς Ροβιές ἔφερε δάσκαλο, τόν ὁποῖο πλήρωνε ἐκείνη, νά διδάσκει τά παιδιά τοῦ χωριοῦ. Καί στή Λίμνη Εὐβοίας ἔχτισε σχολεῖο. Ἄνθρωπος μέ ἔντονες εὐαισθησίες, ἀλλά καί τεράστιες ψυχικές καί σωματικές ἀντοχές -«ἀγοροκόριτσο» τήν χαρακτήριζαν- ἐργάστηκε σκληρά, γιά νά συντρέξει τούς κατοίκους τῆς περιοχῆς. Κάποτε ἀπο- κοιμήθηκε, ἐνῶ ξενυχτοῦσε ἕνα ἄρρωστο παιδάκι. Ἀπό τότε ἡ ἀριστοκράτισσα Μελᾶ, κόρη τοῦ δημάρχου Ἀθηναίων, δέν ξανακοιμήθηκε σέ στρῶμα, παρά σέ κουβέρτα πού ἔριχνε ἐπάνω σέ σανίδα. Κατά τή διάρκεια τοῦ χειμώνα ἡ οἰκογένεια μέ τά δυό παιδιά διέμενε στήν Ἀθήνα· ἐκεῖ ἡ Ἄννα δίδασκε κεντητική σέ ἄπορα κορίτσια.
Στίς 13 Ὀκτωβρίου 1904 ὁ ἀδελφός της Παῦλος Μελᾶς σκοτώθηκε στή Μακεδονία. Γιά λόγους μυστικότητας τῆς ἀποστολῆς του, οἱ σύντροφοί του ἔκοψαν τό κεφάλι καί τό ᾽θαψαν ξέχωρα ἀπό τό σῶμα. Δύο ἀπό τά ἀδέλφια του, ὁ Κωνσταντῖνος καί ὁ Λέων, πῆγαν νά βροῦν τούς χώρους ταφῆς. Ὁ Λέων ἀρρωσταίνει καί πεθαίνει τρεῖς μῆνες μετά τόν Παῦλο. Αὐτά τά τραγικά γεγονότα ἐπηρέασαν βαθιά τήν «Κυρά τῶν Ροβιῶν». Ἔκτοτε ἀφοσιώνεται ὁλοκληρωτικά στό φιλανθρωπικό ἔργο.
Τό 1912, ὅταν ξέσπασε ὁ Α´ Βαλκανικός Πόλεμος, ἡ Ἄννα Παπαδοπούλου -παρά τίς ἔντονες ἀντιδράσεις τῶν οἰκείων της- κατατάσσεται στόν στρατό ὡς ἐθελόντρια νοσοκόμα μαζί μέ πολλές ἄλλες γυναῖκες καί ἀκολουθεῖ τήν ἐκστρατεία στή Μακεδονία. Τό 1913 ξεσπᾶ ἐπιδημία χολέρας· μεταφέρει τότε σκηνές, ἀρρώστους καί «ὕποπτους» ἀσθενεῖς σέ ἕνα δασάκι μακριά ἀπό τό στρατόπεδο. Ἡ ἴδια δέν φεύγει οὔτε στιγμή ἀπό κοντά τους· γίνεται ὁ ἐπίγειος ἄγγελος παρηγοριᾶς τους. Κρεμᾶ σέ ἕνα δέντρο ἕναν μαυροπίνακα, γιά νά ἀνακοινώνει τίς ἐλλείψεις. Ὁ στρατιώτης, ὁ ὁποῖος δύο ἡμέρες ἀργότερα πλησιάζει, ἔκπληκτος διαβάζει πώς ζητᾶ ἕνα τσαπί καί ἕνα φτυάρι. Τά θέλει, γιά νά θάψει τούς πρώτους στρατιῶτες πού ὑπέκυψαν· μέχρι τότε ἔσκαβε τούς τάφους ἡ ἴδια μέ τά χέρια της!
Ἀπό τό 1912 ὥς τό 1922, δέκα ὁλόκληρα χρόνια, δέν στάθηκε στιγμή. Γύριζε ἀπό μέτωπο σέ μέτωπο, Μακεδονία, Ἤπειρο, Σερβία, Θράκη, Μικρασία, νά ἐνθαρρύνει, νά περιθάλπει τούς πολεμιστές, νά τούς μοιράζει ροῦχα, φανέλες, κάλτσες, σκεπάσματα, φαγώσιμα, βιβλία καί λόγια ἐνθαρρυντικά καί παρήγορα.
Ποῦ τά ἔβρισκε; Τά λόγια στήν καρδιά της. Τά πράγματα τά συγκέντρωνε ἀπό παντοῦ. Εἶχε ξεσηκώσει τόν κόσμο. Ὅλοι τῆς ἔδιναν γιά τόν Στρατιώτη. Στίς πόλεις οἱ γυναῖκες, τά κορίτσια, δέν ἔκαναν ἄλλο, παρά νά ράβουν, νά ὑφαίνουν, νά πλέκουν μάλλινα γιά τόν Στρατιώτη καί νά τά δίνουν στήν ἀεικίνητη αὐτή γυναίκα, γιά νά πάει νά τόν βρεῖ μέ τόσους κινδύνους ἐκεῖ πού πολεμοῦσε καί νά τόν ντύσει, νά τόν ζεστάνει, νά τόν ἐγκαρδιώσει.
Κι ἐκεῖνοι, οἱ ἑτοιμοθάνατοι, οἱ πληγωμένοι στρατιῶτες, πού δέχονταν τή φροντίδα της, «μάνα» τήν ἀποκαλοῦσαν. Ἀκόμη καί οἱ Σέρβοι ἔτσι τήν ἔλεγαν στή δική τους γλῶσσα: «σλάτκα μάικα» (=γλυκειά μας μάνα). Ἔτσι ὀνομάσθηκε «Μάνα τοῦ Στρατιώτη». Στή μνήμη της ὁ τίτλος αὐτός ἀποδόθηκε καί σέ ἄλλες ἐξέχουσες νοσοκόμες τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἐρυθροῦ Σταυροῦ. Κι ὅταν τά παλληκάρια ἔφευγαν, ἐκείνη τά νεκροστόλιζε· κι ἄν στό μέτωπο δέν ὑπῆρχε ἱερέας, ἡ «Μάνα» ἔλεγε τή νεκρώσιμη ἀκολουθία.
Ὅταν ὁ ἑλληνικός στρατός φεύγει γιά τή Μικρά Ἀσία, πηγαίνει ἀπό τίς πρῶτες. Ἐντελῶς, ὅμως, ξαφνικά ἀποπέμπεται ἀπό τό μέτωπο μέ τήν κατηγορία τῆς φιλοβενιζελικῆς προπαγάνδας, ἐπειδή πάνω της βρέθηκαν φωτογραφίες της μέ τόν Βενιζέλο.
Πικραμένη ἀλλά ἄκαμπτη δέν παραιτεῖται ἀπό τό ἔργο της. Μετά τήν καταστροφή τοῦ ᾽22 δραστηριοποιεῖται στήν ἀποκατάσταση τῶν ξεριζωμένων Μικρασιατῶν. Ἔργα της, ἐπίσης, εἶναι τό Σανατόριο τῆς Κορφοξυλιᾶς Ἀρκαδίας -ταξίδεψε ἡ ἴδια στήν Ἀμερική καί Αἴγυπτο καί διενήργησε ἐράνους- τό Σανατόριο τοῦ Πεύκου Ματσούκα, μία πτέρυγα στό νοσοκομεῖο «Σωτηρία» κ.ἄ. Γιά ὅλα αὐτά ἡ Ἀκαδημία Ἀθηνῶν τῆς ἀπένειμε τό μεγάλο βραβεῖο τῆς Αὐτοθυσίας, ἐνῶ συνολικά τιμήθηκε μέ 28 παράσημα.
Ὡστόσο, πολεμώντας μέ τό χτικιό, λαβώθηκε. Στίς 12 Φεβρουαρίου 1938, σέ ἡλικία 67 ἐτῶν, σταμάτησε νά χτυπᾶ ἡ φλογερή της καρδιά στήν Ἀθήνα. Τάφηκε στίς Ροβιές. «Ἔπεσε κατά τήν ἐκτέλεση τοῦ καθήκοντός της» ἡ ἡρωίδα Ἄννα Μελᾶ-Παπαδοπούλου, ἡ ψυχωμένη Ἑλληνίδα, πού ἀπό μικρή διάλεξε νά ἐφαρμόσει στή ζωή της τό ρητό-λόγο τῆς ἀρχαίας Ἀντιγόνης «θά ζῶ, γιά νά ἀγαπῶ» κι ἔκανε τή ζωή της ἀγάπη ἀληθινή, προσφορά θυσιαστική.
Εὐδοξία Αὐγουστίνου
Εἶναι τραγική διαπίστωση ὅλων πλέον πώς ἡ σχέση τῶν νέων μέ τίς ὀθόνες εἶναι μιά σχέση ζωῆς, σχεδόν ἀπό τή στιγμή πού ἀρχίζει ἡ ζωή τους. Οἱ ἔφηβοι περνοῦν περισσότερες ἀπό τέσσερις ὧρες τήν ἡμέρα μπροστά στήν ὀθόνη μόνο γιά τή διασκέδασή τους! Μελέτες στίς ΗΠΑ ἀποκαλύπτουν πώς τό 10% τῶν ἐφήβων ἐμφανίζει προβληματική συμπεριφορά λόγῳ ἐθισμοῦ στό διαδίκτυο.
Ἄς μήν ἀνησυχοῦμε ὅμως. Τό Πανευρωπαϊκό Δίκτυο Ἐθνικῶν Κέντρων Ἐνημέρωσης καί Ἐπαγρύπνησης ἐνημερώνει καί ἐπαγρυπνᾶ, διαδικτυακά! Κάθε δεύτερη μέρα τῆς δεύτερης ἑβδομάδας τοῦ δεύτερου μήνα τοῦ ἔτους -φέτος στίς 7 Φεβρουαρίου- ἐδῶ καί 14 χρόνια, διοργανώνει τόν ἑορτασμό τῆς ἡμέρας «Ἀσφαλοῦς Διαδικτύου», ὅπου παιδιά καί νέοι ἐνθαρρύνονται νά πάρουν θέση ὡς ψηφιακοί πολίτες τοῦ μέλλοντος συμμετέχοντας ἐνεργά σέ ἀνοιχτές συζητήσεις καί δράσεις.
Ἄραγε, τά ἠλεκτρονικά διαδικτυακά παιχνίδια, πού κυρίως ἀπορροφοῦν τούς ἐφήβους αὐτές τίς τέσσερις ὧρες ἡμερησίως, ἀνήκουν στά ἀσφαλῆ μονοπάτια γιά τούς ψηφιακούς πολίτες τοῦ μέλλοντος;
Ἀπό νωρίς τά ψηφιακά παιχνίδια ξεπέρασαν τόν ἀρχικό σκοπό τῆς δημιουργίας τους καί ἐξελίχθηκαν σέ ἠλεκτρονικά... ἀθλήματα (e-sports), ἀκόμα καί σέ ἐπαγγελματικό ἐπίπεδο, μέ διεθνῆ τουρνουά, ἐπίσημα πρωταθλήματα, ἐπαγγελματίες ἀθλητές, ἐντυπωσιακά χρηματικά ἔπαθλα καί μυθώδεις παροχές σέ ὅσους διακρίνονται. Μία e-βιομηχανία ποικιλοτρόπως κερδοφόρα.
Τό πιό διαδεδομένο στόν χῶρο εἶναι τό LoL («League of Legends»). Ἕνα παιχνίδι μάχης πολλαπλῶν παικτῶν πού ἔχει «LoLάνει» πάνω ἀπό 100 ἑκατομμύρια ἐνεργούς παῖκτες κάθε μήνα! Τό εὐρύτερο κοινό τοῦ gaming στή χώρα μας φτάνει τό μισό ἑκατομμύριο (τό 50% τῶν ἀγοριῶν ἀπό 13-18 ἐτῶν).
Τά μεγαλύτερα γεγονότα-σταθμοί τῆς χρονιᾶς γιά ὅλους τους «LoLόπληκτους» εἶναι τά μεγάλα gaming events, ὅπου οἱ πρωταθλήτριες ὁμάδες διαγωνίζονται σέ μεγάλους ἀνοιχτούς χώρους συνδεδεμένες στό ἴδιο τοπικό δίκτυο, ἐνῶ ταυτόχρονα χιλιάδες νέοι παρακολουθοῦν τόν ἀγώνα ἀπό γιγαντοοθόνες. Ἕνα τέτοιο event πού διοργανώνεται κάθε χρόνο στή Διεθνῆ Ἔκθεση Θεσσαλονίκης προσελκύει σέ ἕνα δεκαήμερο 100.000 νέους! Καί φυσικά ποιό εἶναι τό ὄνειρο ζωῆς ὅλων αὐτῶν τῶν ἐφήβων; Νά ἐξασφαλίσουν μιά ὑψηλή θέση στή μαγική κοινότητα τῶν ἐπαγγελματιῶν gamers χτυπώντας πλῆκτρα, ἀτελείωτες ὧρες μπροστά σέ μιά ὀθόνη, δουλικά.
Καί τό... ψυχαγωγικό περιεχόμενο τοῦ συγκεκριμένου παιχνιδιοῦ; Μάγοι, ἐπικαλεστές, ξόρκια, φίλτρα, Δάσος τῆς Σύγχυσης, Μαινόμενη Ἄβυσσος κ.τ.ὅ.
Εὐτυχῶς ὁ μήνας δέν ἔχει ἕξι ἑβδομάδες. Μέσα στό ὅλο πλαίσιο τοῦ δῆθεν ἐνδιαφέροντος γιά τούς νέους, θά ἦταν πολύ ταιριαστό νά ὁριστεῖ ἡ ἡμέρα ἑορτασμοῦ «Ἀσφαλοῦς Διαδικτύου» τήν 6η ἡμέρα τῆς 6ης ἑβδομάδας τοῦ 6ου μήνα (666!!!).
Ὅσοι ὑποφέρουμε, γιατί βλέπουμε τά παιδιά μας «κολλημένα» μέ τήν ὀθόνη, νά ξέρουμε πώς εἶναι μικρή ἡ συμμετοχή μας στό μαρτύριό τους. Δέν εἶναι ἁπλῶς κολλημένα, ἀλλά... καμένα.
Δια-κριτικός
Ἀπολύτρωσις, Φεβρ. 2017
Ἕνας ἀπό τούς συγγραφεῖς πού τά ἔργα του συμπεριλαμβάνονται στή Φιλοκαλική συλλογή εἶναι καί ὁ ἅγιος Μάξιμος ὁ Ὁμολογητής, ἡ «λύρα τοῦ Πνεύματος», ὅπως ψάλλει γι᾽ αὐτόν ἡ Ἐκκλησία μας. Ἔζησε τόν 7ο μ.Χ. αἰώνα. Ἐνῶ κατεῖχε ἐξέχουσα θέση στά ἀνάκτορα, ἄφησε τίς κοσμικές ἐξουσίες γιά νά ἐπιδοθεῖ σέ ἀσκητικούς ἀγῶνες. Συνέγραψε μάλιστα «ἀσκητικοθεολογικές» πραγματεῖες οἱ ὁποῖες εἶναι πολύ ὠφέλιμες.
Συγκεκριμένα, στά διακόσια κεφάλαια «περὶ θεολογίας πρὸς Θαλάσσιον»* ὁ ἅγιος Μάξιμος, ὁ «δυνατός στίς παραβολές» ὅπως παρατηρεῖ ὁ Μέγας Φώτιος, ζωγραφίζει μπροστά μας μέ ἁγιογραφικές πινελιές μιά ὄμορφη εἰκόνα: Ὁ Θεός εἶναι «ὁ ἥλιος τῆς δικαιοσύνης» (Μα 4,2) καί ἡ γῆ μας λούζεται στό φῶς του. Κάθε ψυχή ἀδιακρίτως θωπεύεται ἀπό τίς ἀκτίνες τῆς ἀγαθότητας τοῦ θείου ἐλέους. Ἐξαρτᾶται ὅμως ἀπό τήν προαίρεση κάθε μιᾶς ψυχῆς, ἐπισημαίνει ὁ Ἅγιος, τί ἐπίδραση θά ἔχει πάνω της αὐτό τό θεῖο φῶς.
Ὅταν μιά ψυχή εἶναι «φιλόυλη» καί «φιλόκοσμη», τότε σκληραίνει κάτω ἀπό τό φῶς τῆς νουθεσίας του, ὅπως «κατίσχυσεν» τότε «ἡ καρδία Φαραὼ» (Ἔξ 7, 13) καί ἔγινε ἀδιαπέραστη ἀπό τό θεῖο θέλημα. Ἔτσι ἀκριβῶς, σκληραίνει σάν τόν πηλό καί αὐτοκαταστρέφεται ἡ ψυχή πού ἀντιστέκεται στή θεία βούληση.
Ἀντίθετα, ἡ ψυχή πού ἀγαπᾶ τόν Θεό «μαλακώνει σάν τό κερί» κάτω ἀπό τό φῶς τῆς ἀγάπης του. Γίνεται μάλιστα εὔπλαστη καί ἐπιτρέπει νά τυπωθεῖ πάνω της ἡ θεία σφραγίδα, καθιστώντας τόν ἑαυτό της ἔμψυχο πρόσφορο καί «κατοικητήριον Θεοῦ» (Ἐφ 2,22).
«Μακάριος εἶναι ἐκεῖνος», σημειώνει ὁ Ἅγιος σέ ἕνα ἄλλο κεφάλαιο, «πού κρατεῖ ἀβασίλευτο μέσα του, ὅπως ὁ Ἰησοῦς τοῦ Ναυῆ (βλ. Ἰη 10,12-13), τόν ἥλιο τῆς δικαιοσύνης γιά ὅλη τή διάρκεια τῆς ἡμέρας τῆς παρούσης ζωῆς, χωρίς νά περιορίζεται ἀπό τή νύχτα τῆς κακίας καί τῆς ἄγνοιας».
Ἄφθονο τό φῶς τοῦ «ἥλιου τῆς δικαιοσύνης» διαχέεται στόν κόσμο μας. Πόσο τραγικοί εἴμαστε ὅταν κλείνουμε τίς γρίλιες τῆς ψυχῆς μας και προσπαθοῦμε νά φωτίσουμε τήν ὕπαρξή μας μέ ἐφήμερες δάδες! Εἴθε ἡ γῆ μας νά μήν ἀναδειχθεῖ «σκεῦος κεραμέως», μία γιγάντια πήλινη σκληρόκαρδη σφαίρα, ἀλλά νά φαντάζει σάν μιά τεράστια λαμπάδα πού θα ἀναλίσκεται ἀντλώντας φῶς ἀπό τόν «ἥλιο», Πλάστη καί Δημιουργό της.
Δέσποινα Καλογεράκη
Δρ Θεολογίας
* Φιλοκαλία, τ. Β΄, σ. 105,12 & 130,31.
Tήν πανώρια Ἐκκλησία τοῦ Χριστοῦ στολίζει μέ τό ἁγνό κάλλος της ἡ «μεγαλώνυμος» μάρτυς Ἀγάθη. Ἀποθέτει μέ ἱεροπρέπεια στά πόδια τοῦ Χριστοῦ πού ἀγάπησε τόν πολύτιμο κροσσωτό της. Ἀντιπροσφέρει μέ εὐγνωμοσύνη στόν Νυμφίο της Χριστό «ἔνδοξο πορφυρίδα» βαμμένη μέ τό νεανικό της αἷμα. Παραδίδει τόν πρῶτο πόθο της στόν Ἰησοῦ «ἀγαλλομένη». Ἐπιλέγει πάνω ἀπό ὅλα «τὰ τοῦ κόσμου ἡδέα» τοῦ Χριστοῦ τήν τερπνότητα.
Ἀπό τό 251 μ.Χ. φυλάγει ἡ Ἐκκλησία μας τήν πολύτιμη κατάθεση τῆς νεαρῆς ἀγαθωνύμου μάρτυρος -κόσμημα ἄφθαρτο, θησαυρό ἀδαπάνητο. Εὐγενής καί εὔπορη ἡ οἰκογένειά της κληροδότησε στή μονάκριβη θυγατέρα της πλοῦτο, δόξα, σώματος ὡραιότητα, ἀλλά καί καλλονή ψυχῆς. Οἱ γονεῖς της -εἰδωλολάτρες- τήν κατέστησαν ἐκλεκτή καί περίβλεπτη μέσα στό Παλέρμο, πού ἦταν ὁ τόπος τῆς καταγωγῆς της. Ἡ μικρή Ἀγάθη ἔμεινε ἀρκετά νωρίς μόνη, ἴσως γιά νά γνωρίσει τόν μοναδικό Θεό καί ποθεινότατο Νυμφίο τῆς ζωῆς της.
«Σκληρός τύραννος» χαρακτηρίστηκε ὁ αὐτοκράτορας Δέκιος μέ τό διάταγμά του γιά τήν καταστολή τῆς χριστιανικῆς πίστης τόν Ἰανουάριο τοῦ 250. Ἡ Ἀγάθη ἁπλά καί ἀβίαστα ὁμολόγησε τήν πίστη της στόν Χριστό. «Τὰς αἰωνιζούσας ἀποσκοποῦσα ἀμοιβὰς» δέν δείλιασε μπροστά στόν ψυχικό βιασμό πού τῆς ἄσκησε ὁ «δυσμενὴς» ἔπαρχος τῆς Σικελίας Κυντιανός. Ὁπλισμένη μέ τή χάρη τοῦ Θεοῦ καταφρόνησε τή δεινή μανία του. «Ματαιόφρων ὑπάρχων ὁ τύραννος», τήν ἔβαλε ν᾽ ἀντιπαλαίψει μέ μία ἄπιστη γυναίκα, τήν Ἀφροδισία, καί τίς θυγατέρες της. Ἔστρεψε τελείως τά μάτια τῆς καρδιᾶς της ἡ ἀήττητος μάρτυς στή μακαριότητα τοῦ Παραδείσου. Μέ στερρό τό φρόνημα νίκησε τά δελεάσματα καί τίς ἀπειλές.
«Ἠγλαϊσμένη» ἡ ἀκήρατος νύμφη τοῦ Ζωοδότου πορεύεται τή μαρτυρική πορεία της μέ ἕναν πόθο: νά στολίσει τήν ψυχή της καί νά τήν ἑτοιμάσει γιά νά τήν προσφέρει «καθωραϊσμένη καὶ λελαμπρυσμένη» στόν νυμφίο της Χριστό. Στά ἐπώδυνα βασανιστήρια πού ἀκολούθησαν ἡ ἔνδοξη μάρτυς ἔμεινε πιστή στήν «ἄνω κλήση». Ἐξουθενωμένη καί καταπληγωμένη τήν ἔριξαν στή φυλακή. Ὁ Κύριός της ὅμως τή δόξασε, θεραπεύοντας ὅλες τίς πληγές της. Ἀσυγκίνητος ἔμεινε ὁ ἔπαρχος ἀπό τό ὁλοφάνερο θαῦμα. Ἔδωσε ἐντολή νά τή σύρουν πάνω σέ πυρακτωμένα ὄστρακα. Τότε ἕνας φοβερός σεισμός τάραξε ὅλη τήν περιοχή. Πολλά σπίτια γκρεμίστηκαν. Τά θύματα ὑπῆρξαν ἀρκετά, ἀκόμη καί μέσα στό παλάτι. Οἱ κάτοικοι συγκλονισμένοι διαμαρτυρήθηκαν. Ἡ Ἀγάθη «ἄφθορος» ἐπέστρεψε στή φυλακή. Ἐκεῖ στό δεσμωτήριό της προσευχόμενη τή βρῆκε τό τέλος τῶν παλαισμάτων της στή γῆ καί ἔφτασε ἡ ὥρα τῆς συνάντησής της μέ τόν οὐράνιο Νυμφίο στίς 5 Φεβρουαρίου τοῦ 251.
Στή φτώχεια τοῦ σήμερα πλησιάζουμε στόν θησαυρό σου, εὐλογημένη ἁγία τοῦ Θεοῦ, νά μᾶς ντύσεις μέ τά πολυτίμητα ἐνδύματά σου, νά μᾶς στολίσεις μέ τά ὁλόλαμπρα διαδήματά σου: Τήν «προθυμίαν τῆς ἀθλήσεώς» σου συλλέγουμε ἀπό τά ραπίσματα, τούς λογχισμούς ἐπάνω στήν κρεμάλα καί ἀπό τήν πληγή τοῦ ἀποκομμένου σου μαστοῦ, πού δέχτηκες μέ χαρά. Ἄς ἔρθεις νά μᾶς ἐνθαρρύνεις γιά νά νικήσουμε τή ράθυμη διάθεσή μας γιά κάθε θυσία γιά τόν Θεό. Τήν πνευματική ἀνδρεία σου, πού κατέστησε τό ἁπαλό σου σῶμα πιό ἰσχυρό κι ἀπό τό σίδερο καί τή φωτιά, παραλαμβάνουμε κληρονομιά ἱερή ἐμεῖς ἡ γενιά τῆς δειλίας, τῆς ἀτολμίας. Τό κλέος τῆς πίστεώς σου ἐπιζητοῦμε μέσα στήν ὀλιγοπιστία μας στίς δυσκολίες. «Γενοῦ προστασία, τῶν δεινῶν ἐξαιρουμένη καὶ πειρασμῶν, ζάλης τε καὶ θλίψεως…». Τήν παρθενία σου «χαρμονικῶς» τιμοῦμε καί τολμοῦμε νά τήν ἐπιθυμοῦμε στήν ἐποχή πού περιπαίζεται ἡ ἁγνότητα.
Ἄς γίνεται ἡ πρεσβεία σου στίς ψυχές μας κραταιά προστασία ἀπό τή λάβα τῆς ἁμαρτίας πού μᾶς κυκλώνει, ὅπως τότε, ἕνα χρόνο μετά τήν κοίμησή σου, τό λείψανό σου ἔσβησε τή λάβα τοῦ ἡφαιστείου τῆς Αἴτνας. Ἀσπαζόμαστε τοῦ ἐντα- φιασμοῦ σου τόν τόπο καί ἐμπνεόμαστε ἀπό τή χαραγμένη ἐπιγραφή: «Νοῦς ὅσιος, αὐτοπροαίρετος, τιμὴ ἐκ Θεοῦ καὶ πατρίδος λύτρωσις». Ἀνεκτίμητο τό στέμμα σου στόν οὐρανό. Θαμπώνει τούς ἀπίστους, τιμᾶ τούς πιστούς, καλλύνει τήν Ἐκκλησία τοῦ Χριστοῦ στό πέρασμα τῶν αἰώνων.
Οὐρανοδρόμος
Ἡ Ἐκκλησία ἀφιερώνει δύο Σάββατα κάθε ἔτος, τό Σάββατο πρό τῆς Κυριακῆς τῶν ἀπόκρεω καί τό Σάββατο πρό τῆς Πεντηκοστῆς, στούς κεκοιμημένους ἀδελφούς μας, σ’ αὐτούς πού πορεύθηκαν πρίν ἀπό μᾶς στόν οὐρανό. Γιατί ἄραγε τό κάνει αὐτό; Τί θέλει νά μᾶς διδάξει;
Ὁ ἅγιος Θεός δημιούργησε τόν ἄνθρωπο ἀπό ἀγάπη. Μᾶς ἀγάπησε «πρῶτος» (Α΄ Ἰω 4,19), πρίν κἄν ἔρθουμε στήν ὕπαρξη. Καί μάλιστα μᾶς ἀγάπησε τόσο πολύ, ὥστε δημιούργησε κι αὐτόν τόν ὑπέροχο κόσμο νά τόν χαιρόμαστε καί νά τόν ἀπολαμβάνουμε. Καί ὄχι μόνο. Ἀπώτερος σκοπός Του ἦταν νά μᾶς κάνει μετόχους τῆς ζωῆς καί τῆς μακαριότητάς Του.
Δέν μᾶς δημιούργησε ἀθάνατους. Προήλθαμε ἀπό τό μηδέν καί θά καταλήγαμε στό μηδέν. Αὐτή εἶναι ἡ μοῖρα τῶν κτιστῶν. Ἀκόμη καί ἡ ψυχή μας δέν εἶναι φύσει ἀθάνατη, ἀλλά κατά χάριν καί κατ’ εὐδοκίαν Του. Ὅμως ὁ Κύριος, ὅπως εἶπα, δέν ἤθελε τόν θάνατό μας∙ ἀντίθετα, ἤθελε νά μᾶς χαρίσει τήν ἀθανασία, νά ζήσουμε γιά πάντα μαζί Του. Γι’ αὐτό καί μᾶς τοποθέτησε στήν Ἐδέμ. Ἐκεῖ ὁ Ἀδάμ μποροῦσε νά ἐπικοινωνεῖ ἀνεμπόδιστα μαζί Του καί ἔτσι νά προοδεύει σταδιακά γιά νά ἐπιτύχει τό «καθ’ ὁμοίωσιν», νά γίνει ὅμοιος μέ τόν Θεό, ἀθάνατος.
Ὡστόσο, ὁ Θεός μᾶς δημιούργησε καί ἐλεύθερους. Σ’ αὐτό συνίσταται κυρίως τό «κατ’ εἰκόνα». Ἤθελε τό πλάσμα του, ὁ ἄνθρωπος, ἡ κορωνίδα τῆς δημιουργίας, νά συνδέεται μαζί του ὄχι ἀναγκαστικά, ἀλλά ἐπειδή θά τό ἐπέλεγε. Αὐτό ἦταν καί τό νόημα τοῦ δέντρου τῆς γνώσης τοῦ καλοῦ καί τοῦ κακοῦ. Δέν ἐπρόκειτο γιά κάποιο «μαγικό» δέντρο, ἀλλά γιά κοινό, πού μπορεῖ νά ὑπάρχει καί σήμερα. Αὐτό ὅμως τό δέντρο θά ζύγιζε τήν ἐλευθερία τοῦ Ἀδάμ. Ἄν ὁ Ἀδάμ τηροῦσε τήν ἐντολή τοῦ Θεοῦ καί δέν ἔτρωγε ἀπό τόν καρπό του, θά ζοῦσε γιά πάντα. Ἄν ἔτρωγε, τήν ἴδια μέρα θά πέθαινε. Μποροῦσε νά διαλέξει. Καί ὁ ἄνθρωπος, μέ τήν καθοδήγηση τοῦ Σατανᾶ, ὁ ὁποῖος διέστρεψε τήν ἐντολή τοῦ Κυρίου, ἐπέλεξε τό δεύτερο. Πίστεψε στόν λόγο τοῦ Διαβόλου ὅτι ἔτσι θά αὐτοθεωνόταν, καί ἔπεσε. Διακόπηκε ἡ σύνδεσή του μέ τήν πηγή τῆς ζωῆς, τόν Θεό, καί ἔτσι, τήν ἴδια στιγμή, ὁ θάνατος παγιώθηκε στήν ὕπαρξή του. Αὐτό φαίνεται ἀπό τό γεγονός ὅτι ἀμέσως ἄρχισε νά λειτουργεῖ μέσα του τό γενετήσιο ἔνστικτο, ἡ σεξουαλικότητα. Οἱ ἄνθρωποι εἶδαν ξαφνικά ὅτι ἦταν γυμνοί καί «ντράπηκαν» γι’ αὐτό. Ἐπειδή δηλαδή δέν θά μποροῦσαν πλέον νά ξεφύγουν τόν θάνατο, ἡ φιλανθρωπία τοῦ Θεοῦ ἐπινόησε αὐτόν τόν τρόπο, ὥστε νά γεννιοῦνται νέοι ἄνθρωποι καί νά μήν ἐξαφανισθεῖ τό γένος μας.
Ὁ θάνατος εἶναι ἡ πιό φοβερή ἀπειλή ἐνάντια στήν ἀνθρώπινη ὕπαρξη. Κανένα ἄλλο κακό δέν μπορεῖ νά συγκριθεῖ μαζί του. Ἤ μᾶλλον ὅ,τι ὁρίζουμε ὡς κακό εἶναι τέτοιο διότι ἄμεσα ἤ ἔμμεσα συνδέεται μέ τόν θάνατο. Εἶναι τό σημαντικότερο πρόβλημά μας, ὁ «ἔσχατος» (Α΄ Κο 15,26), ὁ κορυφαῖος ἐχθρός μας. Παλεύουμε μαζί του σέ κάθε μας στιγμή. Μέ κάθε ἀνάσα μας διαδηλώνουμε τήν ἐπιθυμία μας νά ζήσουμε, νά μήν πεθάνουμε. Καί δέν ὑποφέρουμε μόνον ἐμεῖς, ἀλλά καί ἡ κτίση ὁλόκληρη. Διότι ἡ πτώση τοῦ ἀνθρώπου, ὅπως λέει ὁ ἀπόστολος Παῦ λος, ὑπέταξε στήν φθορά καί ὅλη τήν δημιουργία (βλ. Ρω 8,19-22).
Ποιός, λοιπόν, θά μποροῦσε νά μᾶς σώσει ἀπ’ αὐτήν τήν τραγική κατάσταση; «Ταλαίπωρος ἐγὼ ἄνθρωπος! Τίς με ῥύσεται ἐκ τοῦ σώματος τοῦ θανάτου τούτου;» (Ρω 7,24). Κανείς, παρά μόνον ὁ Θεός, «ὁ μόνος ἔχων ἀθανασίαν, φῶς οἰκῶν ἀπρόσιτον» (Α΄ Τι 6,16). Μόνον αὐτός εἶναι ἀθάνατος φύσει καί μπορεῖ νά μᾶς μεταδώσει ζωή καί ἀθανασία. Καί τό ἔκανε. Τό δεύτερο πρόσωπο τῆς Ἁγίας Τριάδος, ὁ Υἱός, προσέλαβε τήν θνητή φύση μας καί ἔγινε ἄνθρωπος. Καί ἀφοῦ μέ τήν διδασκαλία του καί μέ τά σημεῖα του μᾶς ὁδήγησε στήν θεογνωσία, πέθανε γιά μᾶς μέ θάνατο σταυρικό. Δέν ἦταν δέσμιος τοῦ θανάτου. Πέθανε ἐπειδή τό θέλησε. Καί θέλησε νά πεθάνει, ὥστε νά νικήσει στόν ἑαυτό του τόν θάνατο καί νά ἀναστηθεῖ, γιά νά χαρίσει στήν συνέχεια τήν ἀνάστασή του σ’ ὅποιον ἑνώνεται μαζί του καί γίνεται σῶμα του. Γι’ αὐτό ὑπάρχει ἡ Ἐκκλησία. Τί εἶναι ἡ Ἐκκλησία; Εἶναι τό σῶμα τοῦ ἀναστημένου Χριστοῦ (Ἐφ 1,23). Ὅποιος γίνεται μέλος της μέ τά μυστήρια τοῦ Βαπτίσματος καί τῆς θείας Εὐχαριστίας, κοινωνεῖ τήν ἀνάσταση τοῦ Χριστοῦ καί γίνεται μέτοχός της. Αὐτός δέν φοβᾶται πλέον τόν θάνατο, διότι ξέρει ὅτι «κι ἄν πεθάνει, θά ζήσει» (Ἰω 11,26). Θά πεθάνει, ἀλλά ὄχι γιά πάντα. Κάποια μέρα, πού ὅρισε ὁ Κύριος, θά ἀναστηθεῖ, ὅπως ἀναστήθηκε ὁ Χριστός. Καί μέχρι τότε θά προγεύεται ὡς ψυχή τά ἄρρητα ἀγαθά τοῦ παραδείσου. «Ὁ θάνατος, λοιπόν, ἀφανίσθηκε καί νικήθηκε. Ποῦ εἶναι, θάνατε, τό κεντρί σου; Ποῦ εἶναι, ἅδη, ἡ νίκη σου;… Ἄς εὐχαριστοῦμε ὅμως τόν Θεό, πού μᾶς δίνει τήν νίκη διά τοῦ Κυρίου μας Ἰησοῦ Χριστοῦ» (Α΄ Κο 15,55.57).
Αὐτά, λοιπόν, τά μεγάλα μαθήματα μᾶς διδάσκουν τά δύο ψυχοσάββατα: Ὅτι ὁ Θεός δημιούργησε τόν ἄνθρωπο ἀπό ἀγάπη. Ὅτι ὁ ἄνθρωπος παραδόθηκε στόν θάνατο ἐπειδή παράκουσε τήν ἐντολή τοῦ δημιουργοῦ του. Ὅτι ὁ Θεός δέν τόν ἐγκατέλειψε, ἀλλά ἔγινε καί ἄνθρωπος καί πέθανε καί ἀναστήθηκε γιά νά τόν σώσει. Ὅτι, τέλος, οἱ νεκροί μας δέν χά θηκαν, ἀλλ’ ὡς ψυχές προσδοκοῦν τήν κοινή ἀνάσταση πού θεμελιώνεται στήν ἀνάσταση τοῦ Χριστοῦ.
Ἐναπόκειται σέ μᾶς νά τά ἀξιοποιήσουμε γιά τόν πνευματικό μας καταρτισμό καί τήν σωτηρία μας.
Εὐ. Ἀλ. Δάκας
Δρ Θεολογίας - Φιλόλογος
Πολλά ἔχουν γραφεῖ γιά τούς τρεῖς Ἱεράρχες, τούς «τρεῖς μεγίστους φωστῆρας» πού δόξασαν μέ τή ζωή τους τήν Ἐκκλησία μας καί λάμπουν ὥς σήμερα στό στερέωμά της. Μά ὁπωσδήποτε ἀνώτερη ἀπό κάθε ἐγκώμιο εἶναι ἡ ἴδια ἡ δική τους διδαχή. Μερικά ψήγματα ἀπό τούς λόγους τους θά παραθέσουμε, ψήγματα πού ἀπεικονίζουν τήν κοινή ἀγάπη καί τόν θεῖο πόθο πού ἔτρεφαν γιά τόν λόγο τοῦ Θεοῦ. Ὁ ἀκούραστος ἐργάτης τοῦ καλοῦ Μέγας Βασίλειος, ὁ βαθυστόχαστος θεολόγος Γρηγόριος καί ὁ συναρπαστικός διδάσκαλος Ἰωάννης Χρυσόστομος φιλοξενοῦσαν στίς ἅγιες καρδιές τους τήν ἴδια φλόγα γιά τήν Ἁγία Γραφή. Ἀφιέρωσαν τή ζωή τους στή μελέτη της. Μέ τή φωτεινή τους διάνοια τήν ἐρεύνησαν ὅσο λίγοι καί ἐμβάθυναν στά ζωοπάροχα νοήματά της. Κι ἀφοῦ οἱ ἴδιοι ξεδίψασαν καί φωτίσθηκαν ἀπό τήν ἀποκεκαλυμμένη ἀλήθεια τοῦ Θεοῦ, ἔγιναν ἀγωγοί καί ποταμοί τῆς θείας σοφίας γιά νά τήν μεταφέρουν στούς ἀνθρώπους τούς συγχρόνους τους ἀλλά καί κάθε ἐποχῆς, διότι ἡ διδαχή τους μένει ἀθάνατη.
«Κοινόν ἰατρεῖον»
Σπουδαιότατος δρόμος γιά τήν εὕρεση τοῦ καθήκοντος εἶναι ἡ μελέτη τῶν θεοπνεύστων Γραφῶν. Διότι σ᾿ αὐτές περιέχονται καί οἱ ἐντολές γιά τίς καλές πράξεις, ἀλλά καί οἱ βίοι τῶν μακαρίων ἀνδρῶν, πού μᾶς παραδίδονται ἀνάγλυφοι σάν κάποιες ἔμψυχες εἰκόνες τῆς θεάρεστης ζωῆς καί πολιτείας, γιά νά μιμούμαστε τά καλά τους ἔργα. Ἔτσι, καθένας, σ᾿ ὁ,τιδήποτε αἰσθάνεται ὅτι ὑστερεῖ, βρίσκει τό κατάλληλο γιά τήν ἀρρώστια του φάρμακο σάν ἀπό κάποιο κοινό ἰατρεῖο, ἄν ἐντρυφήσει στό ἀνάλογο μίμημα. Ἐκεῖνος πού ἀγαπᾶ τή σωφροσύνη ξεφυλλίζει συνεχῶς τήν ἱστορία τοῦ Ἰωσήφ κι ἀπό ἐκεῖνον διδάσκεται τίς πράξεις σωφροσύνης, διότι τόν βρίσκει ὄχι μόνον ἐγκρατῆ ἀπέναντι στίς ἡδονές ἀλλά καί μέ σταθερή κλίση πρός τήν ἀρετή. Τήν ἀνδρεία μαθαίνει ἀπό τόν Ἰώβ…
Κάποιος ἄλλος πάλι, πού σκέπτεται πῶς θά μποροῦσε νά γίνει συγχρόνως πρᾶος καί μέ μεγάλο θυμό, ὥστε νά χρησιμοποιεῖ τόν θυμό του ἐναντίον τῆς ἁμαρτίας καί τήν πραότητα πρός τούς ἀνθρώπους, θά βρεῖ τόν Δαβίδ, πού ἦταν γενναῖος στά ἀνδραγαθήματα τοῦ πολέμου, ἀλλά πρᾶος καί ἀμετακίνητος στό νά μήν ἀνταποδώσει στούς ἐχθρούς. Τέτοιος ἦταν καί ὁ Μωϋσῆς, πού μέ μεγάλο θυμό ὀρθωνόταν ἐναντίον ἐκείνων πού ἁμάρταναν ἔναντι τοῦ Θεοῦ, ἀλλά μέ πραότητα ψυχῆς ὑπέφερε τίς συκοφαντίες πού στρέφονταν ἐναντίον αὐτοῦ. Καί γενικά, ὅπως οἱ ζωγράφοι, ὅταν ἀντιγράφουν μία εἰκόνα, συχνά στρέφονται καί παρατηροῦν τό πρότυπο προσπαθώντας νά μεταφέρουν τά χαρακτηριστικά του στό δικό τους καλλιτέχνημα, ἔτσι πρέπει νά κάνει κι ἐκεῖνος πού ἔχει ζῆλο νά καταστήσει τόν ἑαυτό του τέλειο σέ κάθε εἶδος ἀρετῆς. Δηλαδή, νά ἀτενίζει στούς βίους τῶν ἁγίων σάν σέ ἀγάλματα πού κινοῦνται καί δροῦν καί νά οἰκειοποιεῖται τήν ἀγαθότητα ἐκείνων μέ τή μίμηση.
Μ. Βασιλείου
Ἐπιστολή Β’ Γρηγορίῳ ἑτ. § 3
Βασικό προσόν τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ ἡγέτη
Ποιός, χωρίς νά κατανοήσει τίς Γραφές καί νά τοῦ πυρποληθεῖ ἔτσι ἡ καρδιά του ἀπό τά ἁγνά καί φλογερά λόγια τοῦ Θεοῦ, χωρίς νά τά ἔχει τριπλογραμμένα σ᾿ ὅλη του τήν καρδιά, ὥστε νά ἔχει νοῦ Χριστοῦ καί χωρίς νά ἔχει εἰσδύσει στά θησαυροφυλάκια πού μένουν ἀπόκρυφα κι ἀόρατα καί σκοτεινά στούς πολλούς, ὥστε νά δεῖ καλά τόν πλοῦτο πού περιέχουν αὐτά τά θησαυροφυλάκια καί νά ᾿ναι σέ θέση νά πλουτίζει κι ἄλλους συγκρίνοντας τά πνευματικά μέ πνευματικά… ποιός θά δεχθεῖ μέ χαρά καί προθυμία νά τεθεῖ ἐπικεφαλῆς τοῦ πληρώματος τοῦ Χριστοῦ; Δέν εἶναι δική μου δουλειά νά κρίνω καί νά συμβουλεύσω, ἀλλά νομίζω ὅτι αὐτός εἶναι ὁ μεγαλύτερος φόβος, αὐτός ὁ ἔσχατος κίνδυνος γιά τόν καθένα πού καταλαβαίνει πόσο μεγάλο εἶναι τό κατόρθωμα ἀλλά καί πόσο καταστρεπτική ἡ ἀποτυχία.
Γρ. Θεολόγου
Λόγος Β’ Ἀπολογητικός τῆς εἰς τόν Πόντον φυγῆς… § 96-99
Εὐφροσύνη καί ἀσφάλεια
Γλυκύ βέβαια εἶναι τό λιβάδι καί ὁ κῆπος, ἀλλά πολύ γλυκύτερη εἶναι ἡ ἀνάγνωση τῶν θείων Γραφῶν. Διότι ἐκεῖ ὑπάρχουν ἄνθη πού μαραίνονται, ἐνῶ ἐδῶ νοήματα πού εἶναι ἀκμαῖα. Ἐκεῖ φυσᾶ ζέφυρος, ἐνῶ ἐδῶ ἡ αὔρα τοῦ Πνεύματος. Ἐκεῖ ἀγκάθια ἀπαρτίζουν τό τεῖχος, ἐδῶ ὅμως ἡ πρόνοια τοῦ Θεοῦ εἶναι πού ἀσφαλίζει. Ἐκεῖ τζιτζίκια τραγουδοῦν, ἐδῶ ὅμως προφῆτες κελαηδοῦν. Ἐκεῖ εὐχαριστεῖσαι ἀπό τή θέα, ἐδῶ ὠφελεῖσαι ἀπό τήν ἀνάγνωση. Ὁ κῆπος βρίσκεται σ᾿ ἕναν τόπο, οἱ Γραφές σέ κάθε μέρος τῆς οἰκουμένης. Ὁ κῆπος ὑπόκειται στίς ἀνάγκες τοῦ καιροῦ, ἐνῶ οἱ Γραφές καί κατά τόν χειμώνα καί κατά τό θέρος ἔχουν θαλερό φύλλωμα καί πλούσιους καρπούς. Ἄς προσέχουμε, λοιπόν, στήν ἀνάγνωση τῶν Γραφῶν. Διότι ἄν προσέχεις τή Γραφή, σοῦ διώχνει τήν ἀκεφιά, φυτεύει μέσα σου τήν εὐχαρίστηση, ἐξαφανίζει τήν κακία, ριζώνει τήν ἀρετή, ὅταν ἡ κατάσταση εἶναι ταραχώδης δέν σ᾿ ἀφήνει νά πάθεις ὅ,τι παθαίνουν ἐκεῖνοι πού χτυπιοῦνται ἀπό τήν τρικυμία. Ἡ θάλασσα εἶναι μανιασμένη, ἀλλά ἐσύ πλέεις μέ γαλήνη, διότι ἔχεις κυβερνήτη τήν ἀνάγνωση τῶν Γραφῶν. Αὐτό τό σχοινί δέν τό σπάζει ὁ πειρασμός τῶν περιστάσεων.
Ἰ. Χρυσοστόμου
Ὁμιλία «ὅτε τῆς Ἐκκλησίας ἔξω εὑρεθείς Εὐτρόπιος…» § 1
ΟΜΙΛΙΕΣ ΣΤΕΡΓΙΟΥ ΣΑΚΚΟΥ (κασέτες καί CDs)
Α) Ο ΜΕΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ
Β) ΟΙ ΤΡΕΙΣ ΣΤΟΧΟΙ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ
Μπορεῖτε νά τά προμηθευθεῖτε ἀπό τό Βιβλιοπωλεῖο "Ἀπολύτρωσις", τηλ. 2310 274518